रसुवाको पछिल्लो बाढी केवल पानीको बाढी थिएन। त्यो हिमालको चट्टान, हिमनदी, बरफ, माटो र नदीबीच भएको एउटा डरलाग्दो श्रृंखलाबद्ध प्रतिक्रिया थियो। माथि हिमालमा सुरु भएको एउटा घटना केही समयमै तलका बस्ती, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र मानव जीवनमाथि महाविपत्तिका रूपमा खनियो। त्यसैले यो घटनालाई केवल “बाढी आयो” भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक कथा बुझ्न हिमालको टुप्पोदेखि नदीको तल्लो किनारसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रियालाई हेर्नुपर्छ।

बाढीको वास्तविक उत्पत्ति कहाँ र कसरी भयो?
रसुवा बाढीको उत्पत्ति सामान्य वर्षा वा नदीको सतह अचानक बढेर मात्र भएको थिएन। यसको प्रारम्भिक स्रोत नेपाल–चीन सीमाक्षेत्र नजिकको उच्च हिमाली भूभागमा भएको विशाल rock–ice collapse अर्थात् चट्टान र हिमनदीको भाग एकैपटक भत्किनु थियो। माथिल्लो क्षेत्रमा ठूलो चट्टानी भाग र त्यसमाथिको बरफ तथा हिमनदी तीव्र गतिमा तल खस्दा ढुंगा, माटो र हिउँसमेत मिसिएर विशाल debris mass बन्यो। त्यसले लेन्दे खोला वा त्यसको माथिल्लो जलप्रवाहलाई अस्थायी रूपमा अवरुद्ध गरेको हुन सक्ने वैज्ञानिक अनुमान छ। पानी थुनिएर जम्मा भएपछि प्राकृतिक अवरोध कमजोर भएर फुट्दा वा पानी त्यसको माथिबाट तीव्र गतिमा बग्दा एकाएक ठूलो भेल उत्पन्न भयो। यही पानी, बरफ, चट्टान, हिलो र भग्नावशेषको मिश्रित भेल भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीतर्फ तीव्र गतिमा झरेर विनाशकारी बाढीमा परिणत भयो। त्यसैले यसको वास्तविक उत्पत्ति नदीमा होइन, उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको चट्टान–हिमनदी भत्किने घटनाबाट सुरु भएको श्रृंखलाबद्ध प्राकृतिक प्रक्रिया थियो।

बाढीको सुरुवात नदीबाट होइन, हिमालबाट भयो
भदौ १० गते, २०८३ अर्थात् अगस्ट २६, २०२६ को बिहान रसुवाको भोटेकोशी आसपासको जीवन सामान्य गतिमै थियो। तर बिहान करिब ८:४० बजेपछि माथिल्लो हिमाली क्षेत्रमा भएको विशाल भू–परिवर्तनले केही समयमै अवस्था बदलिदियो। पानी मात्र होइन, बरफ, चट्टान, हिलो, बालुवा र भग्नावशेष मिसिएको ठूलो भेल भोटेकोशी हुँदै त्रिशूलीतर्फ तीव्र गतिमा झर्‍यो। यसको प्रभाव रसुवा मात्र सीमित रहेन; नुवाकोट, धादिङ र अन्य तल्लो भूभागसम्म विनाश फैलियो। यही कारण यो घटना सामान्य मनसुनी बाढीभन्दा धेरै फरक थियो। यसको ऊर्जा वर्षाको पानीबाट मात्र आएको थिएन; हजारौँ मिटर उचाइबाट खसेको विशाल चट्टान र बरफको गुरुत्वीय शक्तिले यसलाई अझ विनाशकारी बनाएको थियो।

पहिले भूकम्प भनियो, तर हिमाल भत्किँदा पृथ्वी हल्लिएको हुन सक्छ
घटनालगत्तै अनेक अनुमान आए। कसैले चीनतर्फबाट बाढी आएको बताए, कसैले भूकम्पले हिमपहिरो ल्याएको आशंका गरे, कसैले हिमताल फुटेको हुन सक्ने अनुमान गरे। तर पछिल्ला उपग्रह तस्बिर र वैज्ञानिक विश्लेषणले घटना अझ जटिल रहेको संकेत गरेका छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा पहाडको आधारभूत चट्टानको ठूलो हिस्सा भत्किएको र त्यसमाथि रहेको हिमनदी तथा बरफसमेत त्यससँगै तल खसेको देखिन्छ। प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार सयौँ मिटर चौडा भाग करिब एक किलोमिटरभन्दा बढी उचाइबाट तल झरेको हुन सक्छ। अनुमानित परिमाण १० करोडदेखि २० करोड घनमिटरसम्म रहेको बताइएको छ। यति ठूलो पिण्ड एकैपटक खस्दा पृथ्वी हल्लनु स्वाभाविक हुन्छ। त्यसैले सुरुमा भूकम्प ठानिएको केही कम्पन वास्तवमा हिमाल भत्किँदा उत्पन्न भएको seismic signal हुन सक्ने वैज्ञानिक व्याख्या आएको छ।

एउटा घटना होइन, विपत्तिको डोमिनो प्रभाव
रसुवाको घटना बुझ्न “cascading hazard” अर्थात् श्रृंखलाबद्ध विपत्तिको अवधारणा महत्त्वपूर्ण छ। पहिला विशाल चट्टान र हिमनदीको भाग खस्यो। त्यो तीव्र गतिमा तल झर्दा बाटोमा रहेका थप ढुंगा, माटो, हिउँ र बरफलाई पनि आफूसँगै तान्यो। त्यसपछि यसले नदीको प्राकृतिक बहाव अस्थायी रूपमा अवरुद्ध गरेको हुन सक्ने वैज्ञानिक अनुमान छ। नदी थुनिएपछि पछाडि पानी जम्मा भयो। यदि त्यो प्राकृतिक अवरोध कमजोर भएर फुट्यो, वा पानी त्यसको माथिबाट तीव्र गतिमा बग्यो भने अचानक विशाल surge उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसपछि त्यही पानीले बाटोभरिका थप चट्टान, हिलो र भग्नावशेष बोकेर तल झर्दा बाढीको शक्ति झन् बढ्छ। यसरी पहिरोले नदी थुन्छ, नदीको पानी जम्मा हुन्छ, अवरोध भत्किन्छ र त्यही प्रक्रिया तल्लो क्षेत्रमा विनाशकारी debris flood मा परिणत हुन्छ। प्रकृतिको यही डोमिनो प्रभावले केही समयमै एउटा स्थानीय पहाडी घटना विशाल मानवीय विपत्तिमा बदलिन सक्छ।

के यस्तो विपत्ति पहिल्यै पत्ता लगाउन सकिन्थ्यो?
यो घटनाले उठाएको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यही हो। के वैज्ञानिकहरूले पहिले नै “अगस्ट २६ को बिहान यही समयमा यो पहाड भत्किन्छ” भनेर भन्न सक्थे? आजको विज्ञानले त्यति ठ्याक्कै भविष्यवाणी सामान्यतया गर्न सक्दैन। तर यसको अर्थ हामी पूर्ण रूपमा असहाय छौँ भन्ने होइन। कुनै हिमाली ढलान असामान्य रूपमा चलिरहेको छ कि छैन, चट्टानमा नयाँ चिरा विकसित भइरहेका छन् कि छैनन्, हिमनदीको गति बढिरहेको छ कि छैन, पर्माफ्रोस्ट पग्लिरहेको छ कि छैन वा कुनै क्षेत्र दीर्घकालीन रूपमा अस्थिर बन्दै गएको छ कि छैन भन्ने कुरा विभिन्न प्रविधिबाट पहिचान गर्न सकिन्छ। Satellite imagery, radar, GPS, seismic sensor, temperature monitoring र ground radar जस्ता प्रविधिले हिमालको सूक्ष्म परिवर्तनसमेत मापन गर्न सक्छन्। त्यसैले “ठ्याक्कै कहिले भत्किन्छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर कठिन भए पनि “कहाँ जोखिम बढिरहेको छ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर विज्ञानले धेरै हदसम्म दिन सक्छ।

किन ठ्याक्कै भविष्यवाणी गर्न यति कठिन छ?
हिमाल कुनै मेसिन होइन जसको एउटा सेन्सर हेरेर दुर्घटनाको समय गणना गर्न सकियोस्। पहाडभित्र हजारौँ साना चिरा हुन सक्छन्। ती चिराभित्र पानी पस्न सक्छ, हिमनदीको भार बदलिन सक्छ, बरफ पग्लन सक्छ, पर्माफ्रोस्ट कमजोर हुन सक्छ वा चट्टानभित्रको दबाब वर्षौँसम्म बिस्तारै परिवर्तन भइरहेको हुन सक्छ। बाहिरबाट स्थिर देखिएको पहाडभित्र गम्भीर अस्थिरता विकास भइरहेको पनि हुन सक्छ। त्यसबाहेक हिमालय विशाल छ। हरेक ढलानमा सेन्सर राख्न सम्भव छैन। Satellite पनि निरन्तर CCTV जस्तो होइन; केही satellite निश्चित समयको अन्तरालमा मात्र माथिबाट जान्छन्, बादलले optical imagery छेक्न सक्छ र data आएपछि पनि त्यसलाई छिटो विश्लेषण गर्न विशेषज्ञ प्रणाली चाहिन्छ। त्यसैले प्राकृतिक slope failure को exact समय भविष्यवाणी अझै विज्ञानको ठूलो चुनौती हो।

Prediction भन्दा Early Warning बढी महत्त्वपूर्ण
हामीले “भविष्यवाणी” र “पूर्वचेतावनी” बीचको फरक बुझ्नुपर्छ। हिमाल कहिले भत्किन्छ भनेर केही दिनअघि ठ्याक्कै भन्न नसकिए पनि हिमाल भत्किएको क्षणलाई केही सेकेन्ड वा मिनेटमै पत्ता लगाउन सकिन्छ। ठूलो rock–ice avalanche ले शक्तिशाली seismic signal उत्पन्न गर्छ। यदि उच्च हिमाली क्षेत्रमा seismic sensor, camera, river gauge, acoustic sensor र automatic monitoring प्रणाली छन् भने असामान्य घटना तुरुन्तै पहिचान गर्न सकिन्छ। त्यसपछि software ले तलका बस्ती, प्रहरी, स्थानीय सरकार, जलविद्युत् आयोजना र सर्वसाधारणको मोबाइलमा स्वतः alert पठाउन सक्छ। यदि बाढीलाई माथिल्लो क्षेत्रबाट तल आइपुग्न २०, ३० वा ४० मिनेट लाग्छ भने त्यही समय हजारौँ जीवन बचाउने सबैभन्दा मूल्यवान् समय बन्न सक्छ। त्यसैले प्राकृतिक घटना रोक्न नसकिए पनि चेतावनीलाई बाढीभन्दा छिटो दौडाउन सकिन्छ।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका के हो?
रसुवाको एउटै घटना हेरेर “यो जलवायु परिवर्तनकै कारण भयो” भन्नु वैज्ञानिक रूपमा हतार हुन्छ। कुनै एउटा विपत्तिको कारण निर्धारण गर्न तापक्रम, वर्षा, हिमनदीको गति, भूगर्भ, पर्माफ्रोस्ट, भूमिगत पानी र slope stability को विस्तृत अध्ययन चाहिन्छ। तर हिमालय तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको तथ्य पनि अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तापक्रम बढ्दा हिमनदी पग्लन्छन्, पर्माफ्रोस्ट कमजोर हुन सक्छ र बरफले लामो समयदेखि अड्याइराखेका चट्टानको स्थिरता बदलिन सक्छ। पग्लिएको पानी चट्टानका चिराभित्र पस्दा घर्षण कम हुन सक्छ र ढलान कमजोर बन्न सक्छ। त्यसैले जलवायु परिवर्तनलाई तत्काल “एक मात्र दोषी” घोषणा गर्नु विज्ञान होइन, तर तात्दै गएको हिमालयलाई यस्ता जोखिमको पृष्ठभूमिबाट अलग राख्नु पनि वैज्ञानिक हुँदैन। सही निष्कर्ष भनेको जलवायु परिवर्तनले हिमाली भू–प्रणालीलाई थप अस्थिर बनाउने सम्भावना बढाइरहेको छ, तर प्रत्येक घटनाको कारण छुट्टै वैज्ञानिक अध्ययनबाट पुष्टि गर्नुपर्छ भन्ने हो।

सीमा राजनीति होइन, साझा जोखिमको भूगोल हो
सुरुमा घटनालाई “चीनबाट आएको बाढी” भनेर सरल रूपमा व्याख्या गर्ने प्रयास पनि भए। तर हिमाल, हिमनदी र नदीले राजनीतिक सीमा मान्दैनन्। नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रको हिमाली भूगोल एउटै प्राकृतिक प्रणालीको हिस्सा हो। माथिल्लो क्षेत्रमा भएको landslide, glacier collapse वा नदी अवरोधको प्रभाव केही समयमै अर्को देशको तल्लो भूभागसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले यस घटनाबाट निकाल्नुपर्ने शिक्षा दोष कसको भूभागमा सुरु भयो भन्नेभन्दा पनि सीमापार हिमाली जोखिमको real-time data sharing कति आवश्यक छ भन्ने हो। नेपाल र चीनबीच rainfall, river discharge, glacier movement, seismic event र landslide सम्बन्धी सूचनाको तत्काल आदानप्रदान हुन सकेमा downstream चेतावनी धेरै प्रभावकारी बन्न सक्छ।

विनाशको वास्तविक आकार केवल आँकडामा सीमित छैन
यस्ता विपत्तिपछि मृत्यु, बेपत्ता, सडक, पुल र आर्थिक क्षतिको संख्या समाचारको मुख्य विषय बन्छ। ती तथ्य अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छन्, तर प्रत्येक अंकको पछाडि एउटा परिवार, एउटा गाउँ र एउटा जीवनको कथा हुन्छ। सडक र पुल बग्नु भनेको केवल संरचना नष्ट हुनु होइन; अस्पताल पुग्ने बाटो बन्द हुनु, राहत रोकिनु, विद्यालय ठप्प हुनु, व्यापार टुट्नु र स्थानीय अर्थतन्त्र महिनौँ वा वर्षौँ पछाडि धकेलिनु पनि हो। जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिले विद्युत् उत्पादन मात्र होइन, बैंक ऋण, स्थानीय रोजगारी, लगानीकर्ता र राष्ट्रिय ऊर्जा सुरक्षामा समेत असर पार्छ। त्यसैले हिमाली विपत्तिको वास्तविक लागत तत्काल देखिने भग्नावशेषभन्दा धेरै ठूलो र दीर्घकालीन हुन्छ।

अब नेपालले के गर्नुपर्छ?
रसुवा विपत्तिले नेपाललाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ—अब केवल नदीमा पानी कति बढ्यो भनेर हेर्ने पुरानो disaster monitoring पर्याप्त छैन। जोखिमको निगरानी हिमालको माथिल्लो भागबाट सुरु हुनुपर्छ। देशभरका हिमनदी, हिमताल, अस्थिर चट्टानी ढलान, पर्माफ्रोस्ट क्षेत्र, पहिरोले थुनिन सक्ने नदी र ठूलो जलविद्युत् करिडोरको वैज्ञानिक risk mapping गर्न आवश्यक छ। सबै ठाउँमा महँगा उपकरण राख्न सम्भव नहोला, तर अत्यधिक जोखिम भएका ठाउँ पहिचान गरेर त्यहाँ satellite monitoring, seismic station, automatic camera, GPS sensor र river gauge को संयुक्त प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यस्ता उपकरणबाट आएको data लाई कृत्रिम बुद्धिमत्ता र automated anomaly detection प्रणालीसँग जोडेर असामान्य गतिविधि देखिएपछि तुरुन्तै चेतावनी जारी गर्ने व्यवस्था बनाउन सकिन्छ। अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, चेतावनी मन्त्रालयको कम्प्युटरमा पुगेर मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यो केही मिनेटमै मानिसको मोबाइल, गाउँको साइरन, स्थानीय रेडियो, प्रहरी चौकी, विद्यालय, होटल र जलविद्युत् आयोजनासम्म पुग्नुपर्छ। Nepal–China cross-border real-time data sharing, redundant communication system र community evacuation drill लाई पनि राष्ट्रिय विपद् रणनीतिको हिस्सा बनाउनुपर्छ।

प्रविधि मात्रै पर्याप्त हुँदैन
अत्याधुनिक satellite, AI वा sensor जडान गर्दैमा मात्र जनधन जोगिँदैन। साइरन बज्यो भने मानिस कहाँ जाने भन्ने थाहा हुनुपर्छ। जोखिमयुक्त बस्तीका प्रत्येक परिवारले सुरक्षित स्थान चिन्नुपर्छ। विद्यालय, बजार, होटल, जलविद्युत् आयोजना र राजमार्गमा evacuation route स्पष्ट हुनुपर्छ। स्थानीय तहले वर्षमा कम्तीमा एकपटक वास्तविक अभ्यास गर्नुपर्छ। कुनै बस्तीलाई पाँच मिनेटमा नदीभन्दा ३० मिटर माथि पुग्न आवश्यक छ भने त्यो बाटो पहिले नै निर्माण र चिन्हित हुनुपर्छ। प्रविधिले खतरा देखाउँछ, तर अन्ततः मानिसलाई जोगाउने काम सामाजिक तयारी, स्थानीय ज्ञान र स्पष्ट निर्णय प्रक्रियाले गर्छ।

हिमाल स्थिर देखिन्छ, तर स्थिर छैन
हामी हिमाललाई स्थिर, अटल र शाश्वत ठान्छौँ। तर भूगर्भीय दृष्टिले हिमालय संसारकै सबैभन्दा युवा र सक्रिय पर्वत प्रणालीमध्ये एक हो। भारतीय भू–प्लेट अझै उत्तरतर्फ धकेलिँदै छ, चट्टानमा तनाव बनिरहेको छ, हिमनदी बदलिरहेका छन् र तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमाली वातावरणमा नयाँ अस्थिरता थपिँदै छ। आँखाले स्थिर देखिने पहाडभित्र निरन्तर परिवर्तन भइरहेको हुन्छ। रसुवाको विपत्तिले यही अदृश्य परिवर्तनलाई केही घण्टाका लागि भयावह रूपमा दृश्य बनाइदियो।

हामी हिमाललाई “नभत्क” भन्न सक्दैनौँ। हिमनदीलाई “नपग्ल” भन्न सक्दैनौँ। नदीलाई सीमा नकट भन्न सक्दैनौँ। तर हामी कहाँ खतरा बढिरहेको छ भनेर हेर्न सक्छौँ, असामान्य गतिविधि पत्ता लगाउन सक्छौँ, सम्भावित बाढी कहाँ पुग्छ भनेर model गर्न सक्छौँ र चेतावनीलाई बाढीभन्दा छिटो मानिससम्म पुर्‍याउन सक्छौँ।

अर्को ठूलो हिमाली विपत्ति कुन दिन, कुन घडी वा कुन मिनेटमा आउँछ भन्ने हामीलाई थाहा नहुन सक्छ। तर अर्को विपत्तिले पनि यति धेरै जीवन लिएर जानैपर्छ भन्ने कुनै प्राकृतिक नियम छैन। हिमाल भत्किनु प्रकृतिको घटना हुन सक्छ; त्यसलाई मानवीय महाविपत्ति बन्न दिने कि नदिने भन्ने कुरा हाम्रो विज्ञान, पूर्वतयारी, पूर्वाधार र निर्णय क्षमतामा निर्भर गर्छ।
(डा. दाहाल अमेरिकाको टेक्ससमा एआई अनुसन्धानसँग सम्बन्धित काम गर्छन्।