नेपाली साहित्यमा बेलाबेलामा यस्ता कृतिहरू जन्मिन्छन्, जसले पाठकलाई कथा सुनाउने मात्र होइन, आफ्नै इतिहाससँग नयाँ ढंगले संवाद गर्न बाध्य बनाउँछन्। केशवराज ज्ञवालीको ऐतिहासिक आख्यान ‘अज्ञात’ त्यस्तै एउटा कृति हो। यो उपन्यास पढिसके पछि मनमा एउटै प्रश्न लामो समयसम्म प्रतिध्वनित भइरहन्छ हामीले इतिहास पढेका छौं कि इतिहासको एउटा संस्करण मात्र?

‘अज्ञात’ इतिहासको पुनर्लेखन होइन, इतिहासमाथिको पुनर्विचार हो। यसले स्थापित इतिहासलाई अस्वीकार गर्दैन; बरु इतिहासका छायाँमा परेका पात्र, मौन बनाइएका घटनाहरू र विस्मृत स्मृतिहरूलाई साहित्यको उज्यालोमा ल्याउने साहस गर्छ। त्यसैले यो उपन्यासलाई केवल ऐतिहासिक आख्यानका रूपमा होइन, इतिहाससँग संवाद गर्ने गम्भीर साहित्यिक प्रयत्नका रूपमा पढ्नुपर्छ।

लेखक केशवराज ज्ञवाली अध्ययन र पेशाले सिभिल इन्जिनियर हुन्। इन्जिनियरिङमा जस्तै बलियो संरचनाको आधार केवल अन्तिम परिणाम होइन, त्यससम्म पुग्ने प्रक्रिया पनि हुन्छ। अमेरिकी इन्जिनियरिङ अभ्यासमा प्रक्रियाको अनुशासनलाई जसरी उच्च महत्व दिइन्छ, त्यसको झल्को उनको लेखन यात्रामा पनि देखिन्छ। ‘अज्ञात’ पढ्दा लेखकले विषयवस्तु माथि गरेको अध्ययन, स्रोतहरूको खोज, ऐतिहासिक सन्दर्भको संयोजन र घटनाहरूलाई साहित्यिक रूपमा पुनर्संयोजन गर्ने धैर्य सहजै अनुभूत हुन्छ। यस अर्थमा यो उपन्यास केवल कल्पनाको उपज होइन; अनुसन्धान र सिर्जनशीलताको सन्तुलित समन्वय हो।

उपन्यासको केन्द्रमा रहेको मान्या केवल एउटा पात्र होइन; ऊ नेपाली इतिहासका असंख्य ‘अज्ञात’ पात्रहरूको प्रतिनिधि चेतना हो। मान्याको यात्रा व्यक्तिगत संघर्षको कथा भएर मात्र सीमित रहँदैन, त्यो राष्ट्रको स्मृति, पहिचान र अस्तित्वको यात्रासँग गाँसिन्छ। मान्या मार्फत लेखकले पाठकलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्छन्, इतिहासले सम्झेकाहरू मात्र नायक हुन् कि इतिहासले बिर्सेकाहरू पनि?

यही प्रश्नले ‘अज्ञात’लाई विशिष्ट बनाएको छ। पुस्तकमा उपस्थित ज्ञात ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरू र हजारौँ सामान्य मानिसहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने पात्रहरूले इतिहास केवल दरबार, युद्ध र सत्ताको कथा होइन भन्ने अनुभूति गराउँछन्। कुनै पनि राष्ट्रको निर्माण शासकहरूको मात्र योगदानले हुँदैन; नाम समेत अभिलेखमा नरहेका असंख्य सामान्य मानिसहरूको पसिना, बलिदान र समर्पणले पनि इतिहासको जग तयार हुन्छ। ‘अज्ञात’ले ती मौन पात्रहरूलाई आवाज दिएको छ।

साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा पनि यो कृति उल्लेखनीय देखिन्छ। लेखकले ऐतिहासिक स्रोतहरूको अध्ययनसँगै त्यस समयको भाषिक परिवेशलाई पुनर्जीवित गर्ने प्रयास गरेका छन्। पुस्तकमा प्रयोग भएका अहिले कम प्रचलनमा रहेका गहिरो अर्थ बोकेका शब्दहरूले केवल भाषिक सौन्दर्य बढाएका छैनन्, पाठकलाई त्यो समयको सांस्कृतिक वातावरणमा प्रवेश गराउने सेतुको काम गरेका छन्। विभिन्न ऐतिहासिक सन्दर्भ सामग्रीको प्रयोगले आख्यानलाई तथ्यको आभास मात्र दिएको छैन, यसको विश्वसनीयतालाई पनि बलियो बनाएको छ।

यद्यपि, कुनै पनि ऐतिहासिक आख्यानसँग एउटा स्वाभाविक चुनौती जोडिएको हुन्छ। इतिहास र साहित्य एउटै बाटोमा हिँड्छन्, तर उनीहरूको गन्तव्य सधैं एउटै हुँदैन। इतिहासले प्रमाणको भाषा बोल्छ; साहित्यले सम्भावनाको। त्यसैले ‘अज्ञात’लाई इतिहासको अन्तिम सत्यका रूपमा होइन, इतिहासबारे नयाँ प्रश्न उठाउने सिर्जनात्मक कृतिका रूपमा पढ्दा यसको वास्तविक सौन्दर्य अझ स्पष्ट देखिन्छ। बहस जन्माउन नसक्ने कृति छिट्टै बिर्सिन्छ; बहस सिर्जना गर्ने कृतिले भने पाठकको चेतनामा लामो समयसम्म स्थान बनाइरहन्छ।

समग्रमा यो आख्यान नेपाली इतिहासको कम चर्चित पक्षलाई साहित्यमा स्थापित गर्ने साहसी प्रयास मात्र हैन, इतिहास र कल्पनाको सीमारेखा बारे थप विमर्श गर्न आवश्यक रहेको प्रष्ट हुन्छ। पुस्तकले देखाएका यी फरक दृष्टिकोणहरूले एउटा सत्यलाई भने पुष्टि गर्छन् ‘अज्ञात’ले पाठकलाई कतै पनि उदासीन रहन दिएको छैन।

कौतुहलता राख्दै पाठकलाई अघिल्लो पाना पल्टाउन उत्प्रेरित गर्ने यस आख्यानले कुनै स्थापित इतिहासलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन, इतिहासका ओझेलमा परेका सम्भावित कथाहरूलाई साहित्यिक विमर्शको केन्द्रमा ल्याउने उद्देश्य राखेको देखिन्छ। यस अर्थमा ‘अज्ञात’ निष्कर्ष सुनाउने पुस्तकभन्दा संवाद प्रारम्भ गर्ने पुस्तक हो।

व्यक्तिगत रूपमा, ‘अज्ञात’ पढ्दा मैले एउटा उपन्यास मात्र पढिनँ; मैले आफ्नो इतिहाससँग नयाँ ढंगले प्रश्न गर्न सिकें। यो पुस्तकले मलाई उत्तरभन्दा बढी जिज्ञासा दियो, र सायद उत्कृष्ट साहित्यको यही सबैभन्दा ठूलो सफलता हो। यसले पाठकलाई विश्वास गर्न बाध्य पार्दैन; सोच्न प्रेरित गर्छ।

आज नेपाली समाज आफ्नो इतिहास, पहिचान र सभ्यतामाथि नयाँ ढंगले विमर्श गरिरहेको समयमा ‘अज्ञात’ जस्ता कृतिहरूको आवश्यकता अझ बढी महसुस हुन्छ। किनकि साहित्यको काम इतिहासलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन; इतिहासले नसोधेका प्रश्नहरू सोध्नु हो।

अन्ततः, ‘अज्ञात’ एउटा उपन्यास मात्र होइन; यो ज्ञात र अज्ञात, इतिहास र स्मृति, तथ्य र कल्पना, अनि अभिलेख र मानवीय अनुभूति बीचको सेतु हो। यसले हामीलाई सम्झाउँछ कि इतिहासको सबैभन्दा ठूलो अध्याय कहिलेकाहीँ किताबमा होइन, बिर्सिएका मानिसहरूको जीवनमा लेखिएको हुन्छ। तिनै मौन पात्रहरूलाई शब्द दिन सकेको कारण ‘अज्ञात’ नेपाली ऐतिहासिक आख्यानको समकालीन यात्रामा एउटा उल्लेखनीय, साहसी र दीर्घकालसम्म सम्झिइरहने कृतिका रूपमा स्थापित हुने सामर्थ्य राख्छ।

(यस पाठकीय दृष्टिका प्रस्तोता ई. विजयराज भट्टराई, इन्जिनियरिंग साहित्यिक समाज (इन्सास) का संस्थापक अध्यक्ष हुनुहुन्छ। इन्सास वि.सं. २०५८ मा स्थापना भएको थियो।)