राजनीति मेरो रुचीको र चासोको विषय हो। अझ नेपाली राजनीति त आफ्नो जीवनसंगै जोडिएको विषय भएको हुँदा गहिरो रुची लाग्ने नै भयो। करिव एक महिना अघि त्रिभुवन विश्वविद्यालयका राजनीतिशास्त्रकै रिटायर्ड प्रोफेसरले नेपालको राजनीति कम्पनको आकर्षक शीर्षकमा प्रकाशित पुस्तकले मेरो मन खिचेको थियो। यो हप्ता मैले त्यही पुस्तकको निमित्त समय छुट्याए। पुस्तक पढदा जे भेटे र बुझें मेरा पाठकहरु संग शेयर गर्दैछु।

नेपालको राजनीतिमा कहिलेकाहीँ यस्ता क्षणहरू आउँछन्, जसले केवल सरकार परिवर्तन गर्दैनन्, राजनीतिक कल्पनाशक्ति नै पुनः परिभाषित गर्छन्। प्रा. दीपक कुमार गजुरेलको Nepal’s Political Earthquake यस्तै एउटा क्षणको दस्तावेज हो। यो पुस्तक केवल एउटा निर्वाचनको विवरण होइन; यो विगत तीन दशक भन्दा बढी समयदेखि नेपाली राज्य, दलहरू, नागरिक समाज र नयाँ पुस्ताबीच विकसित हुँदै आएको असन्तुष्टि, अपेक्षा र परिवर्तनको चाहनालाई बुझ्ने प्रयास हो।

पुस्तकको मूल दाबी स्पष्ट छ, नेपालमा भएको राजनीतिक परिवर्तन आकस्मिक थिएन; यो लामो समयदेखि सञ्चित असन्तुष्टि, संस्थागत कमजोरी र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतनाले जन्माएको परिणाम थियो। लेखकले यस परिवर्तनलाई एउटा निर्वाचन परिणाम भन्दा धेरै ठूलो सामाजिक तथा राजनीतिक पुनर्संरचनाका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यही कारणले पुस्तकलाई केवल समसामयिक राजनीतिक टिप्पणीका रूपमा होइन, एउटा राजनीतिक दस्तावेजका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ।

प्रा. गजुरेल नेपाली राजनीतिका दीर्घकालीन अध्येता हुन्। राजनीतिक विज्ञानका प्राध्यापकका रूपमा प्राप्त शैक्षिक अनुभव र समसामयिक राजनीतिक घटनाक्रममाथिको निरन्तर अध्ययनले उनलाई घटनाको सतहभन्दा तल पुगेर हेर्ने दृष्टि दिएको छ। पुस्तकको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता यही हो कि यसले राजनीतिक घटनालाई केवल दलगत प्रतिस्पर्धाको आँखाबाट हेर्दैन; सामाजिक मनोविज्ञान, जनसांख्यिकीय परिवर्तन, डिजिटल सक्रियता, राज्यप्रतिको नागरिक विश्वास र अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति समीकरणसँग पनि जोडेर हेर्छ।

पुस्तकको सबैभन्दा बलियो पक्ष भनेको यसको तथ्यगत आधार हो। निर्वाचन परिणाम, जनमतको प्रवृत्ति, युवाहरूको राजनीतिक सहभागिता, सामाजिक सञ्जालको भूमिका र राज्यप्रतिको असन्तुष्टिलाई लेखकले प्रशस्त तथ्याङ्क र सन्दर्भका आधारमा प्रस्तुत गरेका छन्। विशेषगरी नयाँ पुस्ताको राजनीतिक जागरण र डिजिटल अभियानले कसरी परम्परागत राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दियो भन्ने विश्लेषण पुस्तकको केन्द्रबिन्दु बनेर उभिएको छ।

तर पुस्तकको महत्व केवल तथ्य सङ्कलनमा सीमित छैन। यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ, के नेपालमा देखिएको परिवर्तन दल परिवर्तन मात्र हो, वा राजनीतिक संस्कृतिको परिवर्तन पनि हो? लेखकले बारम्बार संकेत गरेका छन् कि मतदाताहरूले विचारधारा भन्दा बढी कार्यक्षमता, पहिचान भन्दा बढी नतिजा र नारा भन्दा बढी जवाफदेहिताको खोजी गर्न थालेका छन्। यदि यो निष्कर्ष सही हो भने, पुस्तकले एउटा निर्वाचनको मात्र होइन, नेपाली लोकतन्त्रको परिपक्वताको पनि व्याख्या गरिरहेको छ।

पुस्तकको अर्को उल्लेखनीय योगदान यसको भूराजनीतिक विश्लेषण हो। नेपालका आन्तरिक राजनीतिक घटनाहरूलाई भारत, चीन, अमेरिका तथा व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति संरचनासँग जोडेर हेर्ने प्रयास नेपाली राजनीतिक साहित्यमा तुलनात्मक रूपमा कम पाइन्छ। गजुरेलले यही खाली ठाउँ भर्ने प्रयास गरेका छन्। यद्यपि, यहींबाट पुस्तकबारे केही प्रश्नहरू पनि उठ्छन्। कतिपय ठाउँमा लेखकका निष्कर्षहरू तथ्यगत आधार भन्दा बढी व्याख्यात्मक देखिन्छन्। पाठकले पुस्तक पढ्दा केही विश्लेषणहरूलाई स्थापित तथ्यका रूपमा नभई बौद्धिक प्रस्तावनाका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

यही सन्दर्भमा पुस्तकको अर्को चुनौती पनि देखिन्छ। लेखक परिवर्तनप्रति आशावादी छन्, र त्यो आशावाद पुस्तक भरि प्रकट हुन्छ। आशावाद आफैंमा समस्या होइन; तर समीक्षात्मक दूरी कायम राख्नु कुनै पनि राजनीतिक अध्ययनको महत्वपूर्ण गुण हो। केही पाठकलाई पुस्तकले नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रति अपेक्षाकृत उदार दृष्टिकोण अपनाएको अनुभूति हुन सक्छ। विशेषगरी भविष्यका सम्भावना बारे गरिएको चर्चा कतिपय अवस्थामा विश्लेषण र आकाङ्क्षा बीचको सीमारेखामा उभिएको देखिन्छ।

यद्यपि, यस्ता सीमाहरूले पुस्तकको समग्र महत्वलाई कमजोर बनाउँदैनन्। बरु, यसले एउटा जटिल राजनीतिक क्षणलाई समेट्ने लेखकको महत्वाकाङ्क्षा झल्काउँछन्। कुनै पनि ठूलो राजनीतिक परिवर्तनको प्रारम्भिक इतिहास लेख्दा पूर्ण निष्पक्षता वा अन्तिम निष्कर्ष सम्भव हुँदैन। त्यसैले यो पुस्तकलाई अन्तिम सत्यको घोषणा भन्दा पनि एउटा महत्वपूर्ण बौद्धिक हस्तक्षेपका रूपमा पढ्नु उपयुक्त हुन्छ।

पुस्तकको भाषा अकादमिक भए पनि अत्यधिक जटिल छैन। लेखकले तथ्य, विश्लेषण र कथनलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यही कारणले यो पुस्तक केवल अनुसन्धानकर्ता वा राजनीतिशास्त्रीका लागि मात्र होइन, समकालीन नेपाल बुझ्न चाहने सामान्य पाठकका लागि पनि उपयोगी बनेको छ।

अन्ततः, Nepal’s Political Earthquake एउटा निर्वाचनको कथा मात्र होइन; यो एउटा समाजले आफूलाई पुनःपरिभाषित गर्ने प्रयासको कथा हो। यसले नेपालको लोकतन्त्र कहाँबाट आयो भन्ने मात्र होइन, अब कहाँ जान सक्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाउँछ। पुस्तकका सबै निष्कर्षसँग सहमत हुनैपर्छ भन्ने छैन, तर यसले उठाएका प्रश्नहरूलाई बेवास्ता गर्न भने सकिँदैन।

समकालीन नेपाली राजनीति माथि पछिल्ला वर्षहरूमा प्रकाशित कृतिहरू मध्ये यो निश्चय नै उल्लेखनीय र बहस योग्य पुस्तक हो। सहमतिका लागि मात्र होइन, असहमतिका लागि पनि पढिनुपर्ने पुस्तक।

पुस्तक: Nepal’s Political Earthquake: Changing Political Landscape and the Rise of a New Order
लेखक: प्रा. दीपक कुमार गजुरेल
प्रकाशन: २०२६
पृष्ठ: ५८८
पुस्तक पाइने लिंक: https://www.amazon.com