ह्युस्टन, टेक्सास, संयुक्त राज्य अमेरिका– विश्व तीव्रगतिमा वैश्वीकरणतर्फ अघि बढिरहेको आजको परिवेशमा, डायस्पोरा समुदायहरूले एउटा महत्वपूर्ण चुनौतीको सामना गरिरहेका छन्—नयाँ परिवेशसँग अनुकूलन हुँदै आफ्ना मौलिक पहिचानलाई जोगाइराख्न। प्राचीन नेपालमण्डल सभ्यतासँग गहिरो सम्बन्ध राख्ने नेवा समुदायका लागि यो चुनौती सांस्कृतिक गमात्र नभई ऐतिहासिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

इतिहासमा काठमाडौं उपत्यकालाई नेपालमण्डलका नामले चिनिन्थ्यो। जनश्रुति अनुसार, यो उपत्यका कुनै समय ‘नागदह’ नामक विशाल ताल थियो। महामानव मञ्जुश्रीले चोभारको डाँडा काटेर पानी बाहिर निकालेपछि मात्र यो भूभाग मानव बसोबास योग्य बनेको विश्वास गरिन्छ। यहीँबाट एक समृद्ध सभ्यताको सुरुवात भयो, जसले शहरी योजना, शासन व्यवस्था, हस्तकला र सांस्कृतिक सम्पन्नतामा उल्लेखनीय उचाइ हासिल गर्‍यो। प्रारम्भिक बासिन्दा ‘नेवा’हरूले सीप, सृजनशीलता र सामुदायिक एकताको आधारमा आत्मनिर्भर समाज निर्माण गरेका थिए।

नेवा समुदाय नेपालका आदिवासी जनजातिमध्ये एक मानिन्छ, जसले कला, वास्तुकला, व्यापार र संस्कृतिमा अनुपम योगदान दिएको छ। सूक्ष्म काष्ठकला, धातुकला, माटोका भाँडा, मूर्तिकला र गरगहनाका कामहरूले नेवा सिपलाई विश्वभरि परिचित बनाएका छन्। आज विश्वका विभिन्न संग्रहालयहरूमा यस्ता कृतिहरू सुरक्षित रूपमा प्रदर्शित छन्, जसले यो सभ्यताको उच्चस्तरीय सौन्दर्यबोध र प्राविधिक दक्षताको प्रमाण दिन्छ।

महत्वपूर्ण कुरा के हो भने, नेवा पहिचान केवल जातीय वर्गीकरणमा सीमित छैन; यो पेशागत विविधता र सांस्कृतिक एकतामा आधारित समग्र सामाजिक संरचना हो। इतिहासमा थरहरू पेशासँग जोडिएर विकास भएका थिए—जस्तै ‘डकर्मी’ (मेसन), ‘सिकर्मी’ (काष्ठकर्मी) र ‘शिखाकर’ (मन्दिर कलाकार) आदि। यसले नेवा समाजको व्यवस्थित र सीपमुखी स्वरूपलाई प्रस्ट पार्छ।

वर्तमान समयमा नेवा समुदाय विश्वका विभिन्न देशहरूमा फैलिँदै गएको छ र एक सशक्त डायस्पोरा समुदायको रूपमा विकसित हुँदैछ। संयुक्त राज्य अमेरिका लगायतका देशहरूमा नेवा परिवारहरूले अझै पनि आफ्ना पर्व, संस्कार र परम्पराहरू जोगाइरहेका छन्। तर, नयाँ पुस्ता फरक सांस्कृतिक परिवेशमा हुर्कँदै जाँदा भाषा, कला र ऐतिहासिक पहिचानसँगको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर हुने जोखिम पनि बढ्दो छ।

यही सन्दर्भमा संयुक्त राज्य अमेरिकामा नेवा सम्मेलन आयोजना गर्ने विचार अत्यन्त सान्दर्भिक देखिन्छ।

यस्तो सम्मेलन केवल सांस्कृतिक जमघट मात्र होइन; यो संरक्षण, शिक्षण र सहकार्यको एक प्रभावकारी मञ्च हो। यसले विद्वान्, कलाकार, उद्यमी तथा युवाहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याई पहिचान, सम्पदा र भविष्यका सम्भावनाबारे सार्थक संवाद गर्ने अवसर प्रदान गर्छ।

यसका उद्देश्य केवल चाडपर्व र परिकारको प्रदर्शनमा सीमित हुनु हुँदैन। यद्यपि यी महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरू हुन्, तर नेवा सम्पदाको पूर्ण प्रतिनिधित्व गर्दैनन्। नेपाल भाषा (नेवाः भाय्) को संरक्षण, साहित्यको प्रवर्द्धन, परम्परागत हस्तकलाको संरक्षण तथा सांस्कृतिक ज्ञानमा आधारित नवप्रवर्तनलाई प्राथमिकता दिनु अत्यावश्यक छ।

यस सन्दर्भमा युवापुस्ताको भूमिका विशेष महत्वपूर्ण छ। सुव्यवस्थित रूपमा आयोजना गरिएको सम्मेलनले युवाहरूलाई आफ्नो पहिचानसँग पुनः जोडिन प्रेरित गर्न सक्छ—इतिहासको अवशेषको रूपमा होइन, बरु जीवित र गतिशील पहिचानको रूपमा। कार्यशाला, छलफल र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरूमार्फत उनीहरूमा गर्व र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्न सकिन्छ।

इतिहासतः नेवा समुदाय उद्यमशीलता र आत्मनिर्भरता सँग नजिकबाट जोडिएको छ। डायस्पोरामा यस भावनालाई पुनर्जीवित गर्न सके सांस्कृतिक उद्योग, सिर्जनात्मक व्यवसाय र अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नताका नयाँ अवसरहरू सृजना गर्न सकिन्छ।

समग्रमा, नेवा सम्मेलन विगत र वर्तमान, मातृभूमि र डायस्पोरा, परम्परा र नवप्रवर्तनबीचको एक सेतु हो।

विश्वभर फैलिँदै गएको नेवा समुदायका लागि यस्ता पहलहरू अत्यन्त आवश्यक छन्, जसले यसको समृद्ध सम्पदालाई जीवन्त र सान्दर्भिक बनाइराख्न मद्दत पुर्‍याउँछ। नेपालमण्डलको विरासतलाई विश्वस्तरमा विस्तार गर्नु केवल स्मरण मात्र होइन—यो सांस्कृतिक निरन्तरतामा गरिएको एक दीर्घकालीन लगानी हो।